Her går dei tomme for land

Kampen om plassen spissar seg til i vårt flate naboland.

Kystane er truga av både utbygging og havstiging. Landbruket står overfor ei historisk omstilling. Skogar får vekse vilt, og byane breier seg der det før var ope land.

I dag finst det konkrete planar for 140 prosent av det danske landarealet, noko som tyder at dei same områda er lova bort til fleire føremål samstundes. Det skal gjerast plass til meir skog, meir energi, fleire bustader og auka produksjon – samstundes som havet stig.

Bølgjer bryt over moloen i stormande kuling etter orkanen Kirk ved Hanstholm hamn.

Bølgjer bryt over moloen i stormande kuling etter orkanen Kirk ved Hanstholm hamn.

Problemet er berre at storleiken på Danmark er den same som før. Presset på det fysiske Danmark er historisk høgt, samtidig som danskane prøver å finne balansen mellom vekst, natur og klima.

Barskog står tett i produksjonsskogen i Rold, og biomasse til biogassanlegget i Brønderslev.

Kampen om arealet i eit land som bokstaveleg talt har gått tomt for land, er ei av dei mest avgjerande og komplekse samfunnsutfordringane danskane har i dag.

Vi reiste Danmark rundt for å portrettere dilemmaa som vil prege landet i framtida.

Kystline under press

Danmark har over 8500 kilometer kystline – det svarar nesten til å reise frå Oslo til Tokyo i luftline.

Dei mange kilometrane skuldast særleg dei mange små øyane, og mange av desse går ei usikker framtid i møte med stigande vasstand og svært varierande innsats når det gjeld kystvern.

I tiåra som kjem står Danmark overfor vanskelege val. Skal ein byggje høge dike for å halde havet ute, eller skal naturen få ta over?

Sommarhusområde ved freda dynelandskap på Holmsland Klit.

Sommarhusområde ved freda dynelandskap på Holmsland Klit.

Samstundes opplever dei eksisterande verna kystane eit aukande press frå menneskeleg aktivitet.

Kommunar ønskjer å dele ut tomter til sommarhus for å trekkje til seg turistar, medan forskarar åtvarar mot tap av natur som både vernar mot stormflo og rommar stort biologisk mangfald.

Stigande vatn tvingar fram eksistensielle val

Danskane må i åra framover velje om dei vil førebu seg på markant høgare vatn – eller om dei vil flytte.

Ifølgje Danmarks Meteorologiske Institut vil den sentrale vestkysten vere eitt av områda der mellomvasstanden i år 2100 vil ha stige mest, med 54 centimeter.

Stigingane er rekna ut med utgangspunkt i ein global temperaturauke på 3,1 gradar.

Men fleire danske klimaforskarar kritiserer FNs klimapanel for å undervurdere risikoen for at isen i Antarktis smeltar raskare. Dei åtvarar om at Danmark bør førebu seg på opptil tre meters havstiging alt før år 2100.

Den tyske turisten Jonathan Ahn i vinterstorm ved Nørre Vorupør.

Den tyske turisten Jonathan Ahn i vinterstorm ved Nørre Vorupør.

Usemja handlar altså ikkje om vatnet stig, men om kor raskt og kor mykje. Og om kva som skal gjerast med det.

Dragør, søraust for København, er ein av stadene der vatnet kan stige nær ein halv meter før 2100. Trass i mange år med snakk er det enno ikkje bygd noko dike. Thomas Brogaard fekk huset sitt overfløymt under ei stormflo i 2023. Eitt år etter stormfloa budde han framleis i ei brakke medan huset vart sett i stand.

– Eg visste jo at eg ikkje flytta til toppen av Himmelbjerget då eg kjøpte huset, men eg har fått ei heilt anna interesse for vêrmeldinga no, seier han.

Kystvernet i oppløysing

Ein annan kamp om plassen langs dei danske kystane handlar om store sommarhus og feriesenter.

Lokalpolitikarar drøymer om å la kystnaturen skape turisme og arbeidsplassar, og difor dukkar det opp nye, store bygg mange stader.

Forskarar peikar på at reglane for kystvern i Danmark ikkje lenger er tilpassa tida vi lever i.

Vegkryss i freda dynelandskap i Nationalpark Thy.

Vegkryss i freda dynelandskap i Nationalpark Thy.

Kystane rommar nokre av dei mest unike naturtypane i Danmark – strandenger, marskland og våte enger. Dei vernar mot stormflo, lagrar karbon og er leveområde for fuglar, amfibium og insekt.

Men fram mot 2120 risikerer Danmark å miste opptil 45 prosent av dei kystnære våtmarkene til stigande hav.

Danmark har storparten av Europas kontinentale strandenger og nest flest atlantiske saltmarskar.

Spørsmålet er om danskane vil betale for å verne natur der ingen bur – eller prioritere bustader og turisme.

Historisk skogavtale

For 6000 år sidan var Danmark heilt dekt av skog. På 1700-talet var berre 2 prosent att.

I dag er knapt 15 prosent av Danmarks areal dekt av skog, men så godt som ingenting er opphavleg urskog.

Eiketre ved konvensjonell kornåker i Hallendrup.

Eiketre ved konvensjonell kornåker i Hallendrup.

Det danske skogarealet skal vekse kraftig i åra som kjem.

«Grøn trepart» er ein historisk dansk avtale frå 2024 mellom regjeringa og sentrale aktørar innan landbruk, naturvern og arbeidsliv, som skal gjennomføre ei omfattande omlegging av areala i Danmark for å styrke natur, klima og miljø.

Fram mot 2040 er målet at Danmark skal nå 21 prosent skogareal. Det betyr 2,5 milliardar kvadratmeter ny skog.

Men skog er ikkje berre skog, og kva typar som blir planta, er avgjerande for både biologisk mangfald, produksjonskapasitet og sjansen skogane har til å overleve framtidas klima, peikar danske forskarar på.

Skog er ikkje berre skog

Det store spørsmålet er kva type skog Danmark skal plante.

Avtalen «Grøn trepart», som er grunnen til at danskane skal plante så mykje ny skog, deler målet i to:

1,5 milliardar kvadratmeter produksjonsskog og 1 milliard kvadratmeter urørt skog.

Skogarbeidarar i produksjonsskogen ved Rold Skov.

Skogarbeidarar i produksjonsskogen ved Rold Skov.

Produksjonsskog leverer trevirke til bygg og industri, men rommar ofte færre artar og mindre variasjon. Det er rette rekker av éin tresort – slik ein ofte ser i Sverige.

Urørt skog inneber at trea får stelle seg sjølve. Det gir gode vilkår for sopp, insekt og fuglar, men ingen tømmerproduksjon.

Særleg dei urørte skogane er populære blant danskane. Her kjempar jegerar, diskgolfspelarar, terrengsyklistar, mosjonistar og til og med vinterbadarar om plassen.

Hans Dahl på revejakt i Rold, nær Troldeskogen som har vore urørt skog sidan byrjinga av 1990-talet.

I Svanninge Bjerge på Fyn går arbeidet for større biologisk mangfald hand i hand med sosialt arbeid. Her blir tidlegare produksjonsskog gjort om til levande landskap med våtmarker, vill skog og beitande hestar, samstundes som fagfolk brukar naturen som ramme for sosialt arbeid.

22 år gamle Kalle Axelsen har erfart korleis naturen kan skape eit fellesskap som ikkje oppstår i eit klasserom, når han er ute med andre unge for å klatre, tenne bål og bruke sansane.

– Det er ikkje nødvendigvis enkelt for unge å få til med ein gong, men på sikt skaper det ein trygg stad å opne seg, fortel han.

Planar om ny skog vil ikkje redde det biologiske mangfaldet

Danske forskarar peikar på at sjeldan og sårbart biologisk mangfald kan bruke over 100 år på å etablere seg i ein ny skog planta på åkermark – og at Danmark heller bør ta betre vare på eksisterande, artsrike skogar.

Mange av dei mest artsrike skogane i Danmark er eigde av private.

Forskarar seier at det biologiske mangfaldet i danske skogar ikkje blir best sikra i dei skogane som i dag er peikte ut som urørte.

Urørt skog i Troldeskogen i Rold.

Urørt skog i Troldeskogen i Rold.

Men det finst ingen planar om betre vern av private skogar i Danmark. Det ville koste mykje å kjøpe dei, og det har ikkje politikarane prioritert.

Dei nye skogane som blir planta rundt omkring i Danmark representerer difor ulike politiske visjonar for korleis landet skal sjå ut og brukast:

Skogane skal vere produksjonslandskap. Dei skal vere fristader for menneske. Og dei skal vere potensielle nye område for biologisk mangfald – om eit hundreår.

– Eg har opplevd natursynet skifte fleire gonger, og eg synest vi lever i ei kunstig tid, fortel pensjonert naturrettleiar i Rebild kommune, Søren Riisborg, som har arbeidd i Rold Skov i Nord-Danmark sidan 1993.

Vinterbadarar etter ein dukkert i Store Økssø, Rold Skov.

Vinterbadarar etter ein dukkert i Store Økssø, Rold Skov.

– Biologar vil ha ein bestemt type natur, og no har det mellom anna kome skjøtselsplanar for urørt skog. Skogen er ein supertankar. Det finst inga kjapp løysing. Det tek 200–300 år å lage ein gammal bøk, og 600 år å få eit stort og flott eiketre.

Byar må vekse innover

Bustaddraumane til danskane veks, men arealet står stille. Bygningar dekkjer over 7,5 prosent av Danmark, og talet stig.

Danskane drøymer om einebustader med hage, pulserande storbyliv i leilegheiter midt i byen og meiningsfulle fellesskap på bygda.

Fedrar tar ein ettermiddagspils i eit nybygd nabolag i Herning.

Fedrar tar ein ettermiddagspils i eit nybygd nabolag i Herning.

Planlegginga av by- og landområde er eit lappeteppe av lokale omsyn og behov. Difor er spørsmålet i åra som kjem korleis plassen kan brukast klokt.

I dei største byane har prisane på bygningar stige kraftig dei siste åra. Det kjem av stor skilnad mellom tilbod og etterspurnad. Samstundes er grensene nådde for kor mykje byane kan breie seg utover.

Utsikt mot Amager frå Pasteurs Tårn i Carlsbergbyen i København.

Utsikt mot Amager frå Pasteurs Tårn i Carlsbergbyen i København.

Byane må difor vekse innover – anten i høgda eller ved å skape fleire bustader på same areal.

Spørsmålet er om det blir bygd rett – på rette stader og med omsyn til trivsel og mental helse.

Forsking dokumenterer at tette byar utfordrar den mentale helsa, og at det krevst god byplanlegging for å sikre tilgang til grøne område. I fleire nye byområde i Danmark er dette i ferd med å gå gale.

Besøkande i 44. etasje på Lighthouse i Aarhus Ø.

Besøkande i 44. etasje på Lighthouse i Aarhus Ø.

Kan danskane skape kompakte storbyar med tette bustadområde utan å gå på kompromiss med livskvalitet og trivsel?

På bygda står hus ofte att, uselde og kanskje tomme, i avvikla landsbyar som vitnar om tider som var – og ikkje kjem tilbake.

Plenklipping i eit nybygd nabolag i Herning.

Plenklipping i eit nybygd nabolag i Herning.

Overlever dei danske landsbyane den aukande urbaniseringa? Nokre landsbyar har knekt koden og opplever babyboom og tilflytting. Det skuldast sterke, store familiar, eit aktivt foreiningsliv og ressurssterke tilflyttarar, seier forskarar.

Ørslevkloster Idrætsforening marsjerer inn til gymnastikkoppvising i Hald.

Ørslevkloster Idrætsforening marsjerer inn til gymnastikkoppvising i Hald.

Lukkeleg på landet

Ifølgje dansk forsking er landsbyar den bustadforma der danskane kjenner seg mest lukkelege. Det kjem særleg av tette relasjonar og tilgang til natur og grøne område. Anders Nørregaard Nielsen, som flytta frå Aarhus tilbake til landsbyen Hald, kjenner seg att.

– Heimstaden min er ikkje berre raude pølser og kokt spaghetti.

Han trur mange unge par etterspør nettopp det slike plassar kan tilby.

– Vi er eit velfungerande bygdesamfunn, ligg tett på vatnet og har eit svært aktivt foreiningsliv.

Tilflyttarfamilien Nørregaard Nielsen i hagen sin i Hald.

Tilflyttarfamilien Nørregaard Nielsen i hagen sin i Hald.

Velfungerande regionsenter slit med å finne plass til barnefamiliar. Einslege eldre blir buande for lenge i store einebustader, lyder kritikken frå danske forskarar.

Dei seier det har skjedd ei forskyving i måten danskane bur på, og i bustadene som er tilgjengelege. Langt fleire bur i dag åleine, er single og trivst med eit liv på eiga hand.

Kan kommunar i mellomstore byar få einslege – særleg eldre – til å flytte ut av einebustadene sine, når det er barnefamiliar som treng dei?

Eller må dei byggje nye einebustadfelt og risikere å sitje att med altfor mange, altfor store bustader til dei som bur der?

– Det går ikkje med leilegheiter, der er det berre ein balkong. Eg har budd her i 25 år, og det er eit fint område. Dei som bur her, er folk som bryr seg om kvarandre, fortel 90 år gamle Metha Kristensen.

Metha Kristensen ved einebustaden sin frå 1970-talet i Herning.

Metha Kristensen ved einebustaden sin frå 1970-talet i Herning.

– Det er ikkje snobbar, det er vanlege menneske. Og så er det hage. Eg har laga min eigen japanske hage. Det er finare enn plen.

Det sentraliserte landbruket

Ingenting har forma det danske landskapet meir enn landbruket. Nesten to tredjedelar av arealet blir brukt til bondenæring – ein del som er blant dei høgaste i verda.

I motsetnad til Noreg, der berre 3 prosent av arealet er dyrka mark, blir nesten 60 prosent av Danmark brukt til landbruk.

Særleg den animalske produksjonen tek plass: 40 prosent av arealet i Danmarks samla areal blir brukt til å dyrke fôr til dyr.

Landbrukseleven Ivan Rwakacheera frå Uganda i den konvensjonelle fjøsen på Klovborg i Brønderslev.

Landbrukseleven Ivan Rwakacheera frå Uganda i den konvensjonelle fjøsen på Klovborg i Brønderslev.

Dagens arealbruk skuldast i stor grad landbruket si historiske rolle i dansk økonomi. Rundt 1930 stod landbruket for tre firedelar av all dansk eksport.

I dag er Danish Crown verdas nest største kjøtprodusent og den største i Europa. Men det danske landbruket er spesialisert og sentralisert og blir styrt av få menneske.

Stallgangen i ein konvensjonell svinefjøs i Hallendrup.

Stallgangen i ein konvensjonell svinefjøs i Hallendrup.

I 1950 arbeidde 397.000 personar på heiltid i landbruket. I 2023 var talet litt under 34.000.

Landbrukseigedomane som er att, har samstundes vorte mykje større. I 2023 fanst det om lag 3700 bruk i Danmark på over 2 millionar kvadratmeter.

Markvandring ved Livø Avlsgård og kveldsmat under haustinga.

Landbruket og næringane rundt stod for 2,2 prosent av BNP i 2024. Det er eit stort fall frå første halvdel av 1900-talet, då delen var på rundt 20 prosent.

Landbruket si framtid i Danmark

Det danske landbruket pregar framleis landskapet, økonomien i distrikta – og debatten om klima og natur.

Som del av «Grøn trepart» er planen at rundt 15 prosent av dei danske jordbruksareala skal leggjast om til natur og skog.

Men forskarar seier at dansk landbruk i åra som kjem vil halde fram utviklinga si i tre spor:

Dei konvensjonelle bøndene har, trass strukturelle utfordringar, store vekstambisjonar og pågangsmot.

Familien Hedermann sin gard i Brønderslev.

Familien Hedermann sin gard i Brønderslev.

Forskarar trur dei fleste konvensjonelle åkrane også vil dominere landskapet i framtida.

Den danske svineindustrien er likevel i krise og blir utfordra av internasjonal priskonkurranse og aukande motvilje i befolkninga mot forholda for danske grisar.

Motviljen blir forsterka av at opptil 9 av 10 kilo dansk svinekjøt ikkje blir ete i Danmark, men eksportert.

Økologiske bruk har dei siste åra gått markant tilbake.

Grashausting på økologisk regenerativ åker i Gram.

Grashausting på økologisk regenerativ åker i Gram.

Nesten kvar åttande økobonde har gått konkurs eller lagt om til konvensjonell drift sidan 2022, i takt med stigande prisar og inflasjon som har pressa forbrukarane mot dei billegaste matvarene.

Skal økologisk jordbruk ha ei framtid i Danmark, krev det samanslåingar, innovasjon og politisk støtte.

Nye, eksperimenterande «regenerative landbruk» lovar gull og grøne skogar, og blir av matvarebransjen peikt på som ei redning.

Men danske forskarar er skeptiske. Dei omtalar desse som eit storbyfenomen utan forankring i røynda.

Ingen har definert kva regenerativt landbruk er, og for mange konvensjonelle bønder er det difor mogleg å halde fram som før og kalle seg regenerative.

Karsten Kjærgaard undersøker jordhelsa. Han har drive økologisk sidan 1991, og regenerativt på dei 75 hektarane sine sidan 2019.

Karsten Kjærgaard undersøker jordhelsa. Han har drive økologisk sidan 1991, og regenerativt på dei 75 hektarane sine sidan 2019.

Samstundes er små, idealistiske bønder frustrerte over at misjonen deira om jordhelse og berekraft blir teke over av store aktørar.

Vegar, bruer og solceller

Infrastruktur bind Danmark saman og skaper arbeidsplassar, transport og energi.

Anleggsarbeid på Storstrømsbrua og i senketunnelen under Femern Bælt.

Men infrastruktur endrar også landskap, lokalsamfunn og måten danskane bur og lever på.

Arealet Danmark bruker til infrastruktur, veks i takt med den grøne omstillinga og behovet for ny, klimavenleg energi.

Ifølgje Danmarks Statistik utgjorde vegar, bruer og landingsbaner i 2021 rundt 5,5 prosent av Danmarks areal.

Tek ein med energiproduksjon – særleg solcelleanlegg og vindmølleparkar – er delen oppe i rundt 7 prosent av det samla landarealet, og han aukar år for år.

Infrastruktur er ikkje berre vegar, bruer, solceller eller vindmøller. Det er også utvikling – eller avvikling.

Balansen mellom gevinst og tap av ny infrastruktur avheng av kvar prosjekta blir plasserte, og kven som får nytte av dei. Det har forsking dokumentert.

Solceller, vindmøller og Power-to-X tek stadig større delar av Danmarks areal.

Samstundes skaper den grøne infrastrukturen mykje debatt.

Mange lokalsamfunn er sterke motstandarar av «jernmarker», eit dansk nyord for åkrar fylt av solceller, og utsynet til blinkande kjempevindmøller. Dei meiner dette gjer stadane mindre attraktive, og bidreg til fråflytting.

Den 19 år gamle smedlærlingen Christian Meldgaard har vakse opp i Sønder Vium i Vest-Danmark og har budd der heile livet.

Christian Meldgaard saman med lagkameratane etter fotballkampen.

Christian Meldgaard saman med lagkameratane etter fotballkampen.

Han ser inga framtid for seg i området dersom det kjem fleire grøne energiprosjekt. Difor deltek han aktivt på folkemøte og seier meininga si høgt. Pengane lokalsamfunnet kan få frå nye prosjekt, betyr lite for han.

– Draumesituasjonen min er å byggje min eigen landeigedom. Med verkstad, carport, jaktstove og ein innsjø bak. Eg vil sjå ut over jorda og ha den roa vi har no.

Forsking viser at lokal motstand mot solceller og vindmøller ofte ikkje handlar om sjølve anlegga, men om manglande påverknad og kven som sit att med fortenesta.

Niels Christian Kristiansen på borgarmøte i Sønder Vium forsamlingshus. Her legg eit stort energiselskap fram planar for eit nytt prosjekt i området.

Niels Christian Kristiansen på borgarmøte i Sønder Vium forsamlingshus. Her legg eit stort energiselskap fram planar for eit nytt prosjekt i området.

Vegane, bruene og tunnelane bind saman Danmarks areal. Men kvar dei blir plassert, har store konsekvensar for lokalsamfunn, og tiår med forsking dokumenterer at verknadene ofte er negative.

Sjølv store prosjekt som Femern Bælt-sambandet, som skal knyte Skandinavia tettare til Europa, får forskarar til å tvile: Vil det eigentleg løfte lokalsamfunnet, eller berre rase forbi det?

Slike dilemma står danskane i.

Når det blir fullt

Danske forskarar peikar på behovet for ein nasjonal strategi som koordinerer mål for natur, landbruk, energi og klimatilpassing. Akkurat no er utviklinga tilfeldig og prega av mangel på retning.

– Det er behov for ei gjennomgripande jordreform, seier professor i landskapsarkitektur ved Københavns Universitet, Henrik Vejre.

Kva gjer vi når vi treng meir og meir plass, til både natur og menneske, men landa våre ikke blir større?

Over heile verda kjem kampen om areal berre til å bli hardare dei komande åra. Ikkje berre i vesle Danmark med sin tette busetnad, men overalt.

Les mer: