Vi kan ikkje fortsetja med dette. Det er ei umenneskeleg styreform

KOMMENTAR: Vi må slutta å forlanga at nokon skal vera kongelege for oss. Det er umenneskeleg.

Kronprinsesse Mette-Marit på besøk hos Fredrikstad bibliotek i slutten av januar. Foto: Javad Parsa / NTB

Det er kong Harald som har sagt oss at nordmenn er unge, gamle, høge, låge, funksjonsfriske og rullestolbrukarar, rike, fattige og midt i mellom. At nordmenn jobbar i butikk, på sjukehus og på plattform. At vi er einslege, skilde, barnefamiliar og gamle ektepar, vi trur på Gud, Allah, alt og ingenting. At Norge er jenter som er glade i jenter, og gutar som er glade i gutar, og jenter og gutar som er glade i kvarandre.

Det er kong Harald som har sagt at når krig og konflikt går føre seg år etter år, kan vi kanskje tenka at det nærmast er sånn det skal vera. Men at det ikkje er det. At det er riv ruskande gale.

Det har vore veldig fint, det. At han har sagt det han har sagt. Vist at han kjenner til dei ulike livsvilkåra våre. Det er den stille kontrakten mellom konge og folk. Kongen – og kongefamilien – skal samla oss. Nettopp fordi dei ikkje er politisk valde og kan veljast vekk.

Retten til å velja seg vekk

Men vi lever jo i eit demokrati. Du skal kunna trekkja deg. Som statsminister, som statsråd, som partileiar eller bedriftsleiar, når livet ditt krev deg ein annan stad. Når du sjølv er sjuk, når nokon i familien din er sjuk, når du treng å trekkja deg tilbake, beskytta deg sjølv, beskytta dine. Du skal kunna finna deg eit anna liv, når du treng det, når du vil det, når du ikkje lenger kan bli der du er. Når du ser at noko du har gjort, eller latt vere å gjera, kan gå utover dei du representerer, og dei som jobbar saman med deg.

Og vi? Vi skal kunna velja oss andre, viss vi ikkje lenger har tillit til dei som styrer. Til at dei representerer oss. Til at dei forstår våre livsvilkår. Til at dei ikkje utnyttar makta og posisjonen dei har til eiga vinning. Det siste der, det er eit ganske opent spørsmål akkurat nå. Det held vel å skriva Epstein, for å understreka det.

Lim på livstid

Er du kongeleg, kan du ikkje trekkja deg. Du ER ei styreform, saman med din aller nærmaste familie, fødde inn i det, eller gifte inn i det. Den styreforma, monarkiet, trengst det to Storting for å velja vekk, og det med 2/3 fleirtal. For monarkiet er grunnlovsfesta. Vi vil dei skal vera limet vårt.

Dei reiser land og strand rundt. Kong Harald og dronning Sonja har snart vore i alle landets kommunar. Det skulekorpset finst knapt, som dei ikkje har blitt mottatt av, ein eller annan stad i landet.

Men vi kan ikkje fortsetja med dette, likevel. Det er ei umenneskeleg styreform i vår tid. Kronprins Haakon kan ikkje trekkja seg ut, sjølv om ektefellen hans er kronisk og kanskje livstrugande sjuk, sjølv om stesonen sit på tiltalebenken i Oslo tinghus, tiltalt for 40 lovbrot, derav 4 valdtekter. Kronprinsesse Mette-Marit kan ikkje trekkja seg, sjølv om ho er sjuk, sjølv om sonen hennar er tiltalt, sjølv om relasjonen hennar til overgriparen Jeffrey Epstein har blitt kjent, og tydeleg er vanskeleg å forklara.

Eg veit ikkje om dei helst ville det. Men at dei ikkje kan det, fordi vi tviheld på at vi skal halda oss med ein slik litt opphøgd familie, som vi kan tenka både kjenner landet og folket, sjølv om dei bur i slott, det kan vi ikkje ha på oss. Heller ikkje at vi samtidig kan meina absolutt kva vi vil om dei heile tida, utan at dei kan få flytta seg særleg langt bort frå blikka våre. At vi ikkje lar folk få sleppa. At vi ikkje vel dei og vel dei vekk, på fredeleg vis.

Beskytta og beskyttarar?

I Grunnlova er Kongens person beskytta, han kan ikkje straffeforfølgast. Barna hans kan det, men berre viss Kongen tillèt det. I 1994 blei paragraf 37 i Grunnlova vist til, slik at prinsesse Märtha Louise ikkje måtte møta som vitne i ei britisk skilsmissesak.

Sjølv er dei høge beskyttarar for ei rekke organisasjonar. Kronprinsesse Mette-Marit står oppført med 21 organisasjonar på si liste, blant dei Norges Røde Kors, Blå Kors, Kirkens SOS, Norsk barnefilmfestival og Fokus – Forum for Kvinner og utviklingsspørsmål.

Fleire av organisasjonane på lista avventar nå situasjonen rundt kronprinsessas kontakt med Epstein. For kongelege løftar ofte fram organisasjonar for utsette grupper i sine beskyttarskap. Det er ein del av denne stille kontrakten dei har med oss, at dei skal stilla seg ved sida av utsette grupper. Det går dårleg viss ein samtidig har hatt ei form for omgang på privat basis med ein kjend overgripar.

Så vi påpeikar det, når kongelege «utviser dårleg dømmekraft» for å bruka statsministerens ord. Det skulle berre mangla. Men vi held dei samtidig fast i rolla. Dei kan ikkje trekkja seg ut. Og vi veit alle at det er udemokratisk.

Men vi snakkar altfor lite om at det også er umenneskeleg.