Journalisten som ville bli veskeseljar

Med ein gong eg møtte Joseph, fekk eg eit stort smil om munnen. Dette var ein 14-åring som såg lyst på livet.

Vanlegvis er afrikanske barn blyge og snakkar lågt i møte med vaksne. Men ikkje Joseph. Han snakkar høgt og tydeleg om draumane sine. Frigjort frå all jantelov, fortel han at han skal bli lege i heimlandet Sør-Sudan.

Joseph kjenner språket og kulturen i Sør-Sudan, men han kjenner ikkje landet.

For han er vaksen opp i flyktningleiren Kakuma i nabolandet Kenya.

Ønsket om karriereskifte

Joseph er utvilsamt eit talentfullt barn, med eit pågangsmot som kan ta han langt. Ja, kanskje heile vegen til legeutdanning og jobb i Sør-Sudan.

Men for at talentet ikkje skal vere bortkasta, må Joseph først fullføre grunnskulen, og akkurat det har blitt ganske vanskeleg.

Skulen han går på er ramma av bistandskutt, og no får han ikkje lenger notatbøker, pennar og skulesekk gratis.

Men Joseph har ei løysing på problemet, og viser meg stolt nokre veldig fargerike sekkar og damevesker. Han har laga dei sjølv, ved å knyte saman gule, grøne, blå og raude plastkorkar.

Eg kjenner på noko eg aldri har kjent på før: Eg får eit plutseleg ønske om å bli forhandlar av damevesker.

Kreasjonane er tydeleg laga av barnehender, og produktet har nok ikkje særleg lang levetid. Men det som likevel gir handverket til Joseph stor verdi, er historia som ligg bak.

Han bruker fritida på å lage vesker og ryggsekker for å kjøpe skuleutstyret han ikkje lenger får etter bistandskutta.

Bur saman med søskenbarnet

Samtidig som eg filmar Joseph, og han fortel engasjert om planen sin, så tenker eg at dette også kjem til å engasjere dei som skal sjå reportasjen.

Det er vanskeleg å ikkje la seg sjarmere av den skuleglade 14-åringen med dei fargerike veskene.

Så kanskje eg bør gjere alvor av tanken om å bli veskeforhandlar og støtte prosjektet hans med sårt trengte pengar. Det freistar, men eg veit at svaret er eit klart og tydeleg nei.

For det første handlar det om Joseph sin tryggleik. Han bur åleine med søskenbarnet sitt, i ein flyktningleir kor det akkurat no er stor mangel på det meste.

Foreldra er av ukjente grunner i heimlandet, og har ikkje vore i Kakuma på ti år. Dei to ungdommane på 14 og 16 år har ingen trygge vaksne i heimen.

Og no som dei har besøk av ein kvit mann med kamera og mikrofon, skjer det som så ofte skjer. Folk flokkar seg rundt for å sjå på kva som går føre seg.

Eg må vere smart, fordi eg veit at mange rundt oss antar at Joseph får pengar av meg. Slik er ofte tankegangen, at kvite folk gir bort pengar.

Det kan bli farleg for Joseph om det spreier seg eit rykte i nabolaget om at han har fått pengar. Så eg gjennomfører heile intervjuet utanfor huset, slik at alle naboane blir vitne til at Joseph ikkje får noko. Dermed er Joseph hakket tryggare.

• Her kan du lese alle korrespondentbreva frå NRKs utanrikskorrespondentar.

Betaling kan føre til løgner

Men det er også flust av andre grunner til at journalistar aldri bør betale.

Om ein startar å betale opnar ein opp døra til ei verd som ingen ønsker seg. Journalistar er avhengige av tillit, og skal alltid jakte sanninga. Hadde me gjort det til ein vane å betale, hadde det for alvor skada tilliten vår i samfunnet.

Ein risikerer til dømes at folk startar å dikte opp historier. Kanskje tenker folk at ein journalist er villig til å betale for ei ekstra god historie. Så då smør dei litt tjukt på.

Det skjedde meg ein gong eg skulle lage ei historie om vasshyasintar i Victoriasjøen. Ein lokal hamnedirektør fortalde om ein gong den flytande planten hadde blitt tatt av vinden og dekka store område utanfor hamna. Fiskarar hadde blitt sittande fast i dagevis. Til slutt kom eit helikopter og evakuerte dei. Fleire var allereie døde, fortalde hamnedirektøren.

Eg fekk ei sterk kjensle av at historia var for god til å vere sann, og ingen andre hadde høyrt om denne spektakulære redningsoperasjonen.

Eg tok det heile som ei påminning om at det alltid er verdt å sjekke ei god historie, og eg brukte aldri opptaket med hamnesjefen.

Kan få folk til å gjere noko dei ikkje vil

Ein annan grunn til at betaling er problematisk, er at ein må vere sikker på at folk faktisk ønsker å fortelje.

Spesielt i møte med menneske som har lite pengar er dette viktig.

For nokre år sidan laga eg saker om ein konflikt i Kamerun, og eg intervjua eit ektepar som hadde flykta frå konflikten. Eg visste at dei kunne vere i fare om dei fortalde historia si, samtidig ønska dei gjerne å fortelje om det som skjer på heimstaden deira.

Eg møtte dei då dei var på flukt og budde i eit skur saman med sine to barn. Det var kokvarmt og skittent.

Å gi dei litt støtte hadde vore hyggeleg, men samtidig feil. Det var viktig at dei fortalde historia fordi dei faktisk var komfortable med det, og ikkje fordi dei følte seg forplikta til det.

Joseph i flyktningleiren nådde som venta gjennom med historia si, og eg fekk mange meldingar frå omtenksame nordmenn som ville hjelpe.

Svaret blei det same til alle: Eg kan ikkje hjelpe deg med å hjelpe.

Trøyst å få formidle historier

Det er ein regel som er enkel å forstå, men vanskeleg å følge.

Journalistar bør halde seg til å vere journalistar, for det er truverda vår som står på spel.

Trøysta mi er ofte at eg føler at eg også kan hjelpe ved å fortelje historiene til menneska eg møter. At eg gir dei ein slags megafon, slik at dei kan bli lytta til.

Slik som med Joseph. For sjølv om han ikkje tente ei krone, så fekk han bli med å sette lys på noko som hundretusenvis av barn slit med akkurat no. Og kanskje har han, ved å fortelje si historie, vore med på å bidra til at nokre av desse borna får skuleutstyr.

Også er eg sikker på at Joseph får seld veskene sine til slutt. For kven vil vel ikkje ha ei fargerik plastveske frå Kakuma?

Interessert i meir utanriksstoff? Høyr redaksjonens nyaste podkast: