No raknar det for nynorsken (og Trump)

KOMMENTAR: «Vi vil ha bokmål», sa innbyggerne på Sjernarøy. «De lyt ha nynorsk», sa kommunen. Folket vant, nynorsken tapte, og Trump er galen.

Varaordfører Henrik Halleland, ordfører Tormod Losnedal og heile Stavanger kommune har etter språklova eit særskilt ansvar for å fremje nynorsk. Så da ble det bokmål, også på Sjernarøy. Foto: Jarle Aasland

Vi lever i en rar tid. Hver dag våkner vi europeere opp og håper på en rolig dag, en solskinnsdag uten kidnapping av presidenter eller mafiavirksomhet fra statsledere som vil ha medaljer eller veldig store øyer. Men så våkner det stabile geniet, og plutselig er det kald krig, overoppheta tolltrusler og en uendelig strøm av pinner som blir stukket inn i verdensfredshjulenes eiker.

Jajaja, vi kommer snart til nynorsken.

Det einaste me ønske oss, e ein solskinnsdag, men sånn blir det aldri. Det er motvind fra alle kanter, med atomtrusler i kastene. Vi fyrer i peisen og ser Farmen Kjendis for å bedøve frontallappen, for snart er klokka fem, og da våkner han, den oransje mussolinien, og truer med å jevne Belgia med Jordan eller finne på annen monumental dumskap.

I en sånn verden er det en befrielse å sette seg på bakerste benk og se Stavanger bystyre... vel, skje. Der sitter det sosionomer, geografilærere, advokater og kiropraktorer og diskuterer, sobert, på nokså lavmælt nordjærsk, om vi skal ha en gangbro her, en fotballbinge der, nynorsk på skolen/skulen på Sjernarøy/Sjerneøen eller om vi skal legge høyspenten i bakken. Ikke at det er uviktig, men det føles prosaisk. Selv ikke de nyrøde i Frp foreslår å kidnappe ordføreren i Sola for å få kontroll på flyplassen. Jeg vet det er tidlig på året, men jeg ser ikke for meg at av bystyret invaderer Kvitsøy eller Knaben med det aller første.

Spør folket

Jeg skriver dette fordi perspektiv er ok å ha med seg. Vi holder på med små problemer i den store sammenhengen, men vi har problemer vi og. På Sjernarøy, for eksempel, som Trump enn så lenge ikkje skal invadera, har ein lenge diskutert om oppvekstsenteret (skule, barnehage og SFO) skal nytta nynorsk eller bokmål som hovudmål.

Ikkje ei stor sak, om ein samanliknar med invasjon av Grønland, men viktig for dei som bur på øyane og dei som skal gå på skule der. Kommunen har etter språklova eit særskilt ansvar for å fremje nynorsk. Stavanger kommune sin «Temaplan for språk 2023–2027» understrekar at å bevare nynorsk som ein naturleg og synleg del av kommunen sin språkbruk er viktig.

Eit knallgodt argument for nynorsk på Sjernarøy!

Men så går det gale, for øyfolket skal seie si meining. Kva vil dei ha?

I samband med stortingsvalet i 2025 gjennomførte kommunen ei rådgjevande folkeavstemming, basert på ynskje frå FAU. Resultatet viste 81 stemmer for bokmål, 67 for nynorsk og 8 blanke stemmer.

54,35 prosent valdeltaking, og eit fleirtal for bokmål. Ikkje eit stort fleirtal, men større enn mindretalet, slik fleirtal ofte er.

Mindretalet

FAU ville og ha bokmål. Bydelsutvalet? Dei vil ha bokmål. Mållaget har ikkje full kontroll over øyane, viser det seg. Folkeavstemminga, som blei tunga på vektskåla i denne saka, er rådgjevande og ikkje bindande. Det er ei pussig ordning å spørja folk, og så ikkje bry seg om kva dei svarer.

Mange politikarar i bystyret la vekt på nettopp dette då dei skulle stemma over målform. Ein kan ikkje spørja, få eit svar, og så ignorera svaret. Det er å halda folk for narr.

Så då er vel det greit? Gje folket det dei vil ha!

Nei, for dette er ikkje Trump sin invasjon av Grønland, der ein ting er heilt rett og den andre er spinnhakkanes galen. Dette er vrient, for det handlar om kultur og tradisjon, og om korleis ein tar omsyn til mindretalet.

Nynorsk har lange tradisjonar i det som no heiter Finnøy bydel. Språkforma er ein del av den lokale kulturarven. Å endre målform kan derfor opplevast som eit tap av identitet for delar av lokalsamfunnet. Hvis ungane på øyane, i Ryfylke og i sånne lommar på Vestlandet ikkje skal ha nynorsk, kven skal ha det då?

Og kva med Det Store Målet til kommunen om å jobba for nynorsken? Det betyr jo nix og nada om ein ikkje bruker det i nettopp desse små sakene.

Så til denne rådgjevande folkeavstemminga. Det er ein rar ting å spørja akkurat dei som bur ei stad om noko som er viktig for akkurat dei, for så å vifta vekk svara ein får. «Rådgjevande folkeavstemminga» sett politikarar sjakk matt, for kva om det finns noko som er viktigare? Kva om det store målet (meir nynorsk!) er viktigare enn det litle målet (nynorsk akkurat her)?

Og kva med mindretalet? I våre liberale demokrati skal ikke knappe fleirtal kjøra traktor over mindretalet. Om ein vil ha det sånn, kan ein busetta seg i Amerika saman med det stabile geniet og berre la det stå til.

Nei, dersom folkeavstemming automatisk avgjorde målform, kunne nynorsk som minoritetsmålform på sikt forsvinne frå store delar av landet.

Tap for nynorsken

Det ble bokmål på Sjernarøy. Så, hva lærte vi av denne saken? Vel, vi skal være ytterst forsiktige med å holde rådgivende folkeavstemminger hvis vi ikke er villige til å la det styre beslutningen. Å spørre folket til råds er i utgangspunktet en flott ting, for folk er ikke så dumme (enkelte unntak). Men da binder vi politikerne til masten når de skal gjøre sin grassat vanskelige jobb: Å veie flere hensyn opp mot hverandre. Politikk er som regel 70–30, 60–40 eller 55–45, ikke soleklare 100–0-avgjørelser.

Nynorsk er også et eksempel på at (knappe) mindretall trenger beskyttelse. Det er som med jordvern. Det skader jo ikke å ta bare litt, bare akkurat her, sant? Men hvis det alltid skjer, går ikke det store regnestykket opp. Da forsvinner matjorden, og da forsvinner også nynorsken.

Et knapt flertall i bystyret (35 mot 32) la mest vekt på at et knapt flertall på Sjernarøy (54 mot 46 prosent) vile ha bokmål. Det var kanskje riktig, men i sympati med den tapende part lar vi nynorsken og Noregs Mållag få siste ord:

Det er likevel ikkje tvil om at Stavanger bystyre i dag tok vekk endå ein skulestad der elevane har hatt sjansen til å lære nynorsk frå fyrsteklasse, og både lokalt og nasjonalt er det eit tap for nynorsken.