Canada stengde 47 lakseoppdrett – då kom villaksen tilbake

Det går dårleg med den norske villaksen. Han er i kategorien nær utryddingstruga på raudlista, og forsvinn frå stadig fleire elvar.

Slik var det òg med den kanadiske villaksen, fram til nyleg.

I 2018 pressa urfolksgrupper på for å stenge fleire lakseoppdrettsanlegg. I 2020 stengde kanadiske styresmakter ned 17 anlegg til.

Resultatet var at fleire artar av den kanadiske villaksen kom tilbake i kanadiske elver, nær der anlegga hadde låge.

Ifølge Havforskingsinstituttet kan det same skje i Noreg.

Meiner oppdrett var årsak til kollaps

Til saman 47 oppdrettsanlegg, som utgjer om lag halvparten av oppdrettsanlegga i British Columbia i Canada, blei lagd ned mellom 2018 og 2024.

Bakgrunnen var ei nasjonal gransking om kollapsen av villaksarten sockeye i Fraser River.

– Rapporten var brei og såg på klima, fisking og anna som hadde skjedd i elva og sjøen. Ei anbefaling var at regjeringa burde stenge ned oppdrettsanlegg, om dei ikkje kunne utelukke at det var årsaka til kollapsen.

Det fortel forskar, biolog og aktivist Alexandra Morton.

– Før avgjerda med å legge ned anlegga var mi erfaring at oppdrettarane fekk det som dei ville. Difor var det ei eineståande avgjerd.

Ivra sjølv for lakseoppdrett

Forskaren fortel at ho sjølv meinte lakseoppdrett var ein god idé i starten. Men då fiskarar i området fortalde ho om bekymringane deira, blei ho òg uroa.

I 1995 stengte dei første fiskesentera nær oppdrettsanlegg, fordi villaksen var forsvunne.

Forskarane mistenkte fort at problemet låg i havet, og at det var snakk om sjukdom hos laksen.

Morton fortel at ho i 2021 oppdaga at unge laks som sumde forbi oppdrett var dekt av lus.

Forskarar frå British Columbia oppdaga eit virus då selskapa begynte å introdusere atlantisk laks. Morton sende sjølv prøvar frå oppdrettslaks til forskarar i Noreg, som kunne stadfeste at det same viruset som hadde blitt oppdaga her.

Deretter skreiv ho fleire artiklar om lakserømming, lakselus og virus.

Urfolksgrupper pressa på

Avgjerda til den kanadiske regjeringa inspirerte åtte ulike urfolksgrupper i området til å bruke si politiske makt. Slik blei nye 30 oppdrettsanlegg i ulike område i Canada lagt ned.

I Broughton-arkipelet, der 20 lakseoppdrettsanlegg blei lagt ned av urfolksgruppa First Nations, har det sidan blitt ein årleg doblinga av lokale bestandar av pukkellaks.

I tillegg såg dei ein betydeleg betring i overlevinga og tilbakekomsten av mellom anna rødlaks.

Ein tredje villaksart, ketalaks, hadde ein uventa tilbakekomst nøyaktig der dei fleste oppdrettsanlegga nyleg hadde blitt stengt ned, ved fleire elveleiar nær austkysten av Vancouver-øya, fortel Morton.

Styresmaktene: – For tidleg å konkludere

Fiskeristyresmaktene i Canada, Fisheries and Oceans Canada (DFO), skriv i ein e-post til NRK at det førebels er for tidleg å seie om tilbakekomsten av villaks i elvane kjem av anlegga som blei lagt ned.

– Populasjonstrendane er påverka av fleire økologiske og klimatiske faktorar, og det er ikkje uvanleg å sjå variasjon blant laksebestandane, skriv dei.

– DFO held fram med å vurdere data for å betre forstå dei nylege observasjonane.

Dei seier at ein må overvake over lang tid, ha datasett over fleire år og gjere grundige analysar før dei kan vere heilt sikre på årsakssamanhengane.

Professor ved University of California Davis, Sean Godwin, er einig med DFO om at det krevst meir forsking. Stillehavslaks har nemleg vore råka av mellom anna stigande vasstemperaturar, meir rovdyr og auka påverknad frå havbruk.

Likevel meiner han resultata er lovande.

– Det er ganske mykje det vi ville forventa, ut frå den vitskaplege kunnskapen som skildrar innverknaden frå lakseoppdrett på villaksbestandar.

– Sjølv om havbruk ikkje er den einaste stressfaktoren som påverkar overlevinga til villaksen, er det éin av dei få vi faktisk kan kontrollere sjølve.

– Same ville skjedd i Noreg

– Sjansen for at det kjem villaks tilbake om ein legg ned anlegg, er ganske stor. Det er bevist at lakselus gir ekstra dødelegheit. Tek du bort den kjelda, blir det meir laks.

Det seier forskar ved Havforskingsinstituttet, Kjell Rong Utne.

– Hovudårsaka til at det er så lite villaks i Noreg no, er ikkje oppdrett, men av dei menneskelege påverknadsfaktorane er oppdrett det viktigaste.

Havforskaren fortel at nedgangen i villaks er ganske konstant i heile Norden. Fisken har òg forsvunne frå USA, og er nesten borte frå atlantisk side av Canada og Sør-Europa. Problemet ligg i havet.

– Kvifor det?

– Det er samansett. Klimaendringar, dårlegare beiteforhold, fleire predatorar og oppdrett.

Men Utne fortel at styresmaktene i Noreg har gitt nye føringar for oppdrett i den nye havbruksmeldinga. Der regulerer dei kor mykje lakselus næringa får sleppe ut.

Krister Hoaas i Sjømat Norge, seier til NRK at det ville råke norsk beredskap, både matberedskap og Noregs totalberedskap, om ein la ned oppdrettsnæringa i Noreg.

– Å leggje ned havbruksnæringa, den nest største eksportnæringa i Noreg og ein subsidiefri og lønnsam matproduksjon i distrikts-Noreg, er utopisk og ville råke norske kystsamfunn og norsk økonomi veldig hardt.

Han påpeiker òg at ein av villakstypane det har kome meir av i Canada er pukkellaks, som er uønskt i Noreg.

Miljødirektoratet: – Meir enn halvert sidan 1980

Mengda laks som kjem opp i elvane frå havet er meir enn halvert sidan 1980-talet, ifølgje Miljødirektoratet.

I 2024 kom det så få laks til elvane at dei måtte stenge laksefisket i store deler av landet.

Også dei seier at påverknad frå oppdrett, særleg rømt laks, lakselus og sjukdommar, er den største menneskeskapte trusselen mot villaksen.

– I kombinasjon med klimaendringar, kan det bli meir enn laksen kan tole, seier Raoul Bierach.

Miljødirektoratet sin rolle er å gje faglege råd og følge opp tiltak. Det er styresmaktene i fiskeri som har myndigheit til å innføre reguleringar for næringa.

– Kva er sjansane for at noko liknande kan skje i Noreg som i Canada?

– Forholda er veldig ulike i Noreg og i Canada, seier Britt Leikvoll, seksjonssjef for strategisk akvakulturseksjon i Fiskeridirektoratet.

Leikvoll seier det gjeld både geografi, forvaltningssystem og regulering av havbruksnæringa.

– I Noreg er oppdrett regulert gjennom eit omfattande regelverk med løpande miljøovervaking, strenge krav til fiskens helse og velferd, samt strenge driftsvilkår i løyve, seier ho.

Difor trur seksjonssjefen ikkje det er mogleg å trekke direkte slutningar frå utviklinga i enkelte elvar i Canada som er gyldige for Noreg.